Haldor Halvorsen – rimsmeden i Fram
«Foreningslivet i Florø i 1930–35 var da slik at for å få penger inn i kassene måtte de da som nu ty til folks velvillige giverglede. Og foreninger var mange. Eg kan nevne nokken her. Redningssaka, Sanitetsforeningen, Sykepleie, Turnforeningen, Fotballagene skulle fornyes. Nytt sykehus skulle bygges, gamleheim skulle bygges, fotballbane utvides, alt ble støtta med frivillige bidrag og dugnadsarbeid. Og kvinnelagene arbeidet trutt og støtt. For å klare dette måtte alle ha sine årlige aftenunderholdninger i forsamlingshuset vi da hadde, Florø Turn- og Idrettsforening sitt gode gamle Fram».
På trappa hos Kåre Sølvberg på 1960-talet.
Flygeplassar eller vegar? Mowinkel, som er imot millionrullingi til flotte landflyplassar, sa i eit innlegg i tinget m.a.: «Når man har valget mellem å bruke alle de penger det her gjelder til flyveplasser eller til andre nyttige kommunikasjoner, kan det ikke vær tvil om hvad man bør velge vis man velger saklig».
❖
Det er Haldor Halvorsen som skriv dette på sine gamle dagar. Han var rundt 80 år og sat på Stord og minnest tida då han var i Florø. I foreningslivet i Florø på 30-talet hadde Haldor ein viktig rolle. «Til alle disse foreningene skulle alle ha sin årlige aftenunderholdning med opplesing, sang og musikk, og tablåer med spelstykke oppført av Florø Dramatiske Klubb. De øvde inn 1 til 2 spillestykker for året som også skulde være aftenunderholdning på foreningene. Da folket som støttet sakene nesten alltid var de samme, måtte det alltid være noget nytt, nye skuespill, tablåer, viser og prologer. I den tiden var det bare 12–1500 innbyggere som også skulle deles på de andre 3–4 forsamlingshus i Byen.»
Det var ofte Haldor som var forfattaren av mykje av det som vart framført i dei ulike foreningane, og oftast var han sjølv med og framførde tekstane «i aktuelle kostymer og med pianofylje av Trygve Sakseide eller Magnhild Myklebust». Resten av medlemmane i Florø Dramatiske forening var også med, «men det var mykje strev for dei få spelarane og stadig måtte det være noko nytt, for det var alltid det same publikum som var i Fram». Det var altså eit hardt press både på forfattar og aktørar. Repertoaret var mest viser, men òg festsongar, prologar på årsfestar og jubileum – og aktuelle kommentarar i det vi kan kalle revyviser: «Det hendte då av og til litt «på byen» som folk snakket om – fra Bystyre
teatergruppe som sette opp bondekomediar, men den dramatiske foreninga var eit av dei fenomena som skilde Florø frå resten av fylket. På mange måtar levde byen sitt eige liv skild frå resten av fylket, og kontakten med andre byar var likså naturleg som innover i fylket. Eit mylder av aktivitetar, ser det ut til.
Maskingutt Haldor var bygut, oppvaksen i Florø, og dei var 8 søsken i familien. Han hadde ei klar retning på yrkeskarrieren heilt frå starten. Som 18-åring blei han «maskingutt» og fyrbøtar på Florø Conservesfabrikk U.S.F. Der jobba han i to år før han som 20-åring drog til sjøss. Han var fyrbøtar, donkeyman og maskinist til han kom heim og fekk jobb på Sindres Slipp & Mekaniske Verksted. Mens han var til sjøs, mista han far sin som 22-åring. På Sindreslippen jobba han som mekanikar, reparatør og sveisar frå 1929 til 1935.
Haldor Halvorsen til høgre. Han var fyrbøtar og donkeymann på DS «Karen« av Haugesund frå 1926 til 1927.
Då for han til Ryland i Bremanger der han kjøpte ein verkstad som han dreiv heilt fram til 1963. I Bremanger gifta han seg med Petra Nødset i 1937, og dei fekk tre born: Halvar, Astrid og Liv. I 50-åra starta han med metallstøyperi på Ryland som m.a. laga snurperingar og skipskoauge. Modellane av desse gav han til Kystmuseet då han la ned verkstaden i Bremanger. Han slutta yrkeskarrieren ved Leirvik Sveis på Stord der han jobba til pensjonsalderen. På Stord døydde han i 1987, og noko av det siste han skreiv ned, var dei vesle minna frå revy- og foreningslivet i Florø på 30-talet.
Brandsøysundet Etter uppmoding frå ordf. Lauvsnes vedtok Sunnfjord Samferdslenemnd å stydja søknaden um kriseløyving for å få Bandsøysundet utdjupa. ❖ Ny krigsminister England har fått ny krigsminister. Det er sir Thomas Inskip, og han skal vere ein framifrå jurist.
og forening, fra Havna, kaien, veier og gater.» Firda Folkeblad hadde ein omtale då han var 70 år, og skribenten fortel at når Haldor Halvorsen «var nemnt i programmet, vart det fullsett hus. Alle venta utolmodig på at han skulle komme på scena i Fram, og alltid var suksessen sikra». Haldor Haldorsen sine minne frå 30-åra vitnar om eit aktivt forenings- og underhaldningsliv i småbyen. Ein by med bykultur: Det var nok ikkje andre stader i fylket som hadde ei dramatisk forening. Kanskje fanst det ei og anna amatør-
Det var altså i dei harde, men òg glade 30-åra fram til 1936 at Haldor Halvorsen hadde den største produksjonen av tekstar. Han skreiv nok litt etter at han flytta til
Bremanger òg, der han var aktiv i ungdomslaget og jobba mykje for å få bygt ungdomshus på Ryland, og han var saktens å finne på scena, der òg. Han skreiv framleis «bestillingsverk»: Prologar og bursdagsdikt. Han var ein ivrig tolkar av Jakob Sande, m.a. på eldretreff på gamleheimen. Då han blei 70 år, skreiv han likså godt eit dikt til seg sjølv der han sat nede på Stord.
Haldor 70 år Ja, dagene de går, og 70 år det er jo ingen alder. Det skulle ha gått stille henn, men likevel min gode venn, Det ofte blir rabalder. Jeg mener 70-åringen er like sprek, Så lenge der i manden er en guttestrek. Og hvorfor gå omkring som gammel gubbe, Så lenge man kan ta en liten stubbe. Ja, tiden går, vi ser at dagen er på hell, Men det er lenge, lenge igjen til det blir kvell. H.H.
Haldor som dykkar ved Sindres Mek. Verksted i Florø.
Mellom holmer og skjær ut på Espevær Der fikk du en liten pike kjær Dit stakk du avgårde så mang en gang Du likt dig best når hun satt på ditt fang.
Ei uppmoding Vi har eit spursmål til ordførarane i Kinn, Bru, Eikefjord og Flora: kan de ikkje gjera noko så vi får saue- og geitesjå på Flora til hausten 1936? Heradsstyri må kunde gjera noko her. Kunde me få sjå sau på Flora, vilde me få ein god marknadsplass. Saueinteresserte. ❖
Morogut Haldor var ein miljøskapar og morogut, m.a. på arbeidsplassen sin. Men først og fremst i Fram og i alle slags foreningar der han var med og skapte moro og stemning. Han hadde ei god lyrisk åre og dikta tekstar i alle sjangrar og kunne vere skarp i pennen når han tok føre seg aktuelle saker. Alle tekstane samla ville utgjere eit godt hefte, og kanskje det ein gong blir eit høve til å gje ut samla verk. Nokre glimt skal vi prøve å gje. Han hadde moro av å lage dei små «leilighetsdikta», t.d. eit bryllupstelegram sendt til arbeids- gjevaren sin i 31.
Du sveiste elektrisk i larm og maskindur I dag er du selv sveiset sammen med Hildur. Du visste å finne de rette metall Som bare for dig nu skinne skal.
Velkommen til Flora! (1934)
Dere ønskes tilykke med bryllupsfesten Av Nilsen, Andersen, Laurits og Gjertsen. Og Hundsgår, Bjarne og Anders den små De ønsker at livet i held nu må gå.
Og Berg, Sætrem og Skålevik Ønsker dere lykke og at dere må bli rik Ja Haldor og alle vil drikke skålen For Hildur og Sindre, med hilsen fra Aalen
Britisk storrusting Det engelske riksstyret går inn for stor auke og utviding av alle våpengreiner. Det vert peika på at ei mengd land rustar sterkt no, og England må fylgja med. Rustningsplanen vil koma på 500 tusen pund sterling dersom den vert gjennomførd. ❖
Vær velkommen alle sammen her i kvell Hvordan står det til med Flora, Hodnefjell? Er det så vi ei har rå å bytte navn på Byen nå Kan vi nu få bringe saken vell i havn Når herr Seim på Kinn får bytte byens navn Skal vi nå på kaia stå og til vore gjester si som så: «Vær velkommen i Fjose du får kveikje på ljoset og so finne deg ein bås. Du får helse på nauta, du får smake på grauta ver dus med høns og gås. Du får ta med deg dallen og gå inn i stallen Du får ta med deg kista, og smake på nista Ja, vell møtt fra syd og nord i vårt gode gamle Flor – –
Fru Ruth Liset skal no på ferd i Sunnfjord Ungdomslag. Folk på dei stadane ho vitjar må merka seg dagen og tidi, for dei må ikkje lata høvet gå ifrå seg utan å høyra henne. Ho les meisterleg godt, og i styret i S. U. tykkjer dei at dei har vore hepne som har fått henne til å ta denne ferdi. ❖
APRIL 1936
Flor er som kjent eit dialektord for fjøs mange stader på kysten… Dette er det første av 3 vers som tar for seg ymse i byen, m.a. det at byen no flottar seg hamnefogd (Haus), som om trafikken er så stor, og om sjøflyruta som skal komme «hvis Loten rår». Dette var vel stortingsrepresentant Anders Lote frå Florø som sat på tinget for Arbeidar- partiet i desse åra.
Hvis du er forelsket, flyvetur du tar Jeg er din og du er min, vi spiser middag i Berlin.
Jordmor, sykepleierske Anna Løkkebø, Rådhuset – Florø Trygdekassen godtgjør medlemmer. ❖
Olav Aalen var ein aktuell samfunndebattant og oppfinnar som fekk gjennomgå når Halvorsen let pennen sin leike. Då kunne han vere ganske skarp i sine karakteristikkar, på kanten av injurielova, etter vår målestokk. Vi har likevel ikkje høyrt at avokat Andreas Hodnefjell fekk injuriesaker å føre på vegne av fornærma personar som blei uthengde frå scena i Fram. Hodnefjell var sjølv ein av dei. Tema i visene hans var aktuelle, til dels den dag i dag. Florø–Floradiskusjonen gjekk hardt i 30-åra, faktisk gjekk det dåverande Florø bystyre inn for å skifte namn til Flora i 1935, men saka drukna i Stortinget si sakshandsaming og til slutt kom krigen! Men dei mest aktive Flora-tilhengarane kom gjerne utanfrå, t.d. ordføraren i Kinn i 1932–34, Magnus Seim, og den ordkloke broren og stadnamn eksperten, Einar Seim. Andreas Hodnefjell var ordførar i Florø eitt år, i 1934, og var midt oppe i striden. Kor Halvorsen stod er ikkje vanskeleg å lese ut av denne teksten:
Brudlaup vert halde i Florø imorgon 4. april av frk. Jessie Karlsen og Sigurd Solberg. ❖
SjuKEHUSSAKA Ei anna aktuell sak den gongen òg var sjukehussaka. I Florø fekk den engasjerte distrikstlegen Johan Yttri reist eit sjukehus i 1933 med 30 senger, og det var ikkje alle andre stader i fylket like glade for.
Italienarane trur dei snart er sigerherrar, men etioparane hevdar noko anna.
❖
Kven kan skaffe ei kjette (katt) som amme for revungar? Må ha den straks. Ring Skorpa telefonstasjon
De husker vel i Eid var det jo sammenkallt en klikk, som skulde drøfte spørsmålet om bygging av klinikk. Den gavmilde herr Singer og vor kjære Yri-mand De skulde drive sykehus med kløkt og god forstand. Hr Yri sa han kunde begynde å øve sig på svin, og Singer kunde sy igjen med Singer symaskin. Mens overlæge Freihof in i Stryn var blid som smør, han sa han kunde lytte med sitt lille hørerør.
❖
Og jeg har regna ut, at hvis du da blir sjuk, så blev du frisk igjen, om du helt var slokna ut.
Eige smørlag Bru, Kinn og Eikefjord går saman i eit smørlag. Det er ei fyrebils ordning til Florø meieri kan ta imot fløyte.
Den rike kunstmålaren William Singer, som budde i Olden, lova å gå inn med kr. 70 000 i Florø, men brått ombestemde han seg og gjekk inn med kr. 100 000 til Eid og fekk sjukehuset bygt der. Eidarane er gode på å aksjonere, som vi veit. Dette førde likevel til at folk i Florø-området gjekk i lag og klarde å samle inn pengane sjølve og sjukehuset stod klart 3 år før sjukehuset på Eid kom. Dette var ei brennheit sak, og to av visene til Halvorsen tar for seg temaet. Singersymaskina er med i teksten som eit godt poeng, men William Singer hadde elles ikkje noko med symaskiner å gjere. Eit godt poeng var det likevel. Ein av skurkane var postopnar Rasmus Yri i Olden, som var Singers ven og rådgjevar. Ord- førar Johannes Osland (1928–32) i Vevring var heller ikkje populær.
❖
Sykehussaka i Florø (1930)
(Mel.: Vi elsker se på fotball både kona mi og eg…)
Ja, rundt i hele fylket har de vært misundelig, fordi at sykehuset ut på Florø skulde bli. I Høyanger ja der slutta de å drikke akkevitt, fordi vi non penger fra Monopolet fikk. Den store doktor Trædal med krave og med floss, han har nu ranget trøien og vil at vi skal sloss. Og jeg har tenkt at sykehussaken nu er blitt så fæl, at vi må moblisere og slå hverandre halvt ihjæl.
Varsku! Det er ei syrgjeleg kjennsgjerning at mange ungdomar rundt um i bygdene våre held på å drikke seg forderva av «sørpe» – «glideflukt» – eller kva det no heiter denne samanrotinga av gjær, sukker og sprit.
❖
Da har jeg regna med, hvis dette skulde skje, vi kunde ha bruk for sykehus på hvert et stoppested.
Med Nordfjord og med Sogn har vi nu krangla i lang tid Om fylkessykehuset som på Florø skulle bli Og fylkestinget hadde jo beslutta det i fjor, men efterpå så krangla de og brukte store ord. Igjen har de vært samla hver en ordførerfigur, og tænkt at 60 senger skal nu bygges i et skur. Men Osland inn i Vevring han har vært så hyggelig, han tænkte visst at det var bedst vi bygget bryggeri.
Kjølelageret Det førebuande arbeidet med kjøle- lageret her er no teke til. Den 10. april til dei til med grunnarbeidet under vatn.
❖
Men jeg har regna på at hvis vi det skal få, så måtte Osland sitte for sig selv på Holmengrå.
Ein annan sjanger var songane han laga til årsfestane i ulike lag, t.d. fotballklubben Varg, som var ein klubb som vart skipa i 1929, mest for at ungdom som ikkje slapp til i Florø Fotballklubb skulle få eit tilbod. Florø–Varg vart i 1945 slegen saman med sportsklubben
oktober 1933. Han skriv om det harde fiskarlivet. Eit stykke ut i prologen stig dramaet:
Atgeir til Florø Sportsklubb. I denne visa kjem eit anna Florø-fenomen fram, bruken av oppnamn på alle. Det finst vel lesarane som kan identifisere alle som er nemnde her? Her eit par vers frå denne oppsongen.
Heia «Varg»
(Melodi: Mot i brystet)
Mens de ligger der og kjemper for sitt dyre liv, på sitt hjem de alle tenker Og de håper til det siste at de livet ei må miste. Hjelpeløs fra land de driver, salte drevet om dem hiver. Og de stirrer rundt i havet for å se om der er båt, Plutselig der mitt i kavet høres der ett rop. – Redningsskøyten kommer –
Frivillig auksjon På grunn av plassmangel avholdes frivillig auksjon hos Dagny Haave, Florø onsdag 22. april 1936 kl. 10.30 over: 1 plysjs-sofa, 2 plysjlenestoler, 1 salongbord, 4 alm. plysj- stoler, 1 spillebord og 2 servanter m.m. Kontant ved tilslaget. Kinn og vevring lensmannskontor 7. april 1936. A. L. Berge
❖
Heia, heia Florø-Varg og hei på alle sammen! Guttene i laget roper høit hurra! Et hurra for gjesten og siden 3 for «Flammen». Tonen og humøret op, se det er bra. Heia, hei på dig! Festen skal bli grei. Høire-Venstre back og center-ha’f. Indre venstre, indre høire og den som er på vingen. Målmannen må sikkert ha sitt mål i kveld!
Kanskje i en liten hytte sitter mor med sine små. Og de hører stormen tute, «Far» de alle venter på. Og hun sukker da så stille, det har gjerne gått dem ille, stormen kom så hastig – så. Lenge venter de i spending, stirrer ut i brot og brenning. Da omsider langt der ute, øiner de en hvitmalt skute duvende for hvite seil. Eller tar de kanskje feil? Nei-da, kom og se du mor! Alle roper de da i kor Far de sikkert har om bord – redningsskøyten kommer –
70 år Professor Nikolaus Gjelsvik fyller 70 år. Sunnfjord hev vel knapt nokon gong fostra eit so godt hovud som han. Innan rettsstellet finn me vel inkje hans overmann i heile Skandinavia. I 1905 var han sekretær for den norske tingingskomisjonen i Karlstad.
❖
Spillerne i laget har bestandig her hatt rangen. Stompen han er back ilag med Pitter Haus. Skåren henger i, og Håkon han er rød i kammen. Finbäck stod så ofte nedi mål og fraus. Heia, hei og hå Kviten trengte på Saxen gjorde ofte Brenna arg. Holmen hadde farten og Siggen han var svarten, ..len hoppa efter ballen som en varg. (…)
Ja, der kan fortelles meget om den store redningssak: Mang en sjømann har nok skrevet, sendt oss hjertelig mange takk. Redningsskøyten den har bjerget mange hundred man. Derfor seier jeg til alle, den må holdes godt i stand.
Adis Abeba står for fall. Italienarane tek den etiopiske hovudstaden ein av dei næraste dagane, heiter det. Folk rømer ut or byane. Italia har nytta giftgass i åtaka.
❖
REDNINGSSAKEN Og i prologane heva han seg til dei store høgdene, som ein gjerne skulle i slike diktverk, og ikkje minst når det handla om ein «Prolog skrevet for Redningsaken» 21.
I forening landets kvinner for den sak arbeide vil, Redningsaken frem de vinner, folk frivillig støtter til. Det å være med og trygge sjømanns liv på hav og lei
Julehilsen til Pluggen
Hører med til land å bygge, det kan både du og jeg.
Kjære Pluggen, lille venn Ja, nu er det jul igjen. Julen med det gode ord at vi skal få fred på jord Men vi voksne tviler gjerne.
Julehandelen står for døra, og Haldor Halvorsen laga òg ei rekke framlegg til juleannonser. Vi tar med nokre av dei:
Lysekroner til alle salonger, Leselamper i alle fasonger, elektriske ovner billigst og best hos den elektriske Husefest Philips mottager og høitaler Øystein Husefest anbefaler
Øystein Husefest, Elektrisk forretning
Er det sant der var en stjerne? Lyste den og viste vei? Er det eventyr til dig? Jo, det er så sant hvert ord. Jesusbarnet født på jord. Gled dig du på julefesten, Mor forteller dig nok resten, En gang kommer denne gleden. Du opplever kanskje freden.
A. Edvardsen har alt hva i frukt De begjærer, apelsiner, nøtter, æpler og pærer. I julen De ogsaa vil røke en sigar A. Edvardsen fin-fine merker nu har. Derfor, stikk innom, bestill hos ham, og glem ikke Tidemanns sorte mann.
Kjølelageret Det vart eit par timars ordskifte i bystyret om kjølelageret og plasseringi av det. Vedtaket går ut på at dei helst hadde sett det plassert annleis då det tek mykje kaiplass, men ville ikkje presse saka meir dersom hamnestyret hadde bunde seg og det kunne gå ut over tilskotet. ❖ Mykje tuberkulose I Stongfjord har det i den seinare tid vore mange tilfelle av tuberkulose, særleg lungetuberkulose. Trygdekassen i Askvoll har av den grunn hatt store utlogor. ❖
A. Edvardsen, Frukt og tobaksforretning
Dikta og visene er skrivne stort sett i den form og det språk som Haldor Halvorsen skreiv dei ned i sjølv. Elles skal dottera til Haldor, Astrid Halvorsen ha stor takk for å ha svara på spørsmål, og ho har skaffa fram ein god del stoff som ikkje har vore kjent før. Elles har eg tatt litt frå Firdaposten og Firda Folkeblad og NRKSogn og Fjordane sitt fylkes- leksikon.
Julen er bare i aaret en gang, da skal jo alle gi en present. Øklands bokhandel alle søker, Økland har alle aarets siste bøker. Noget som Økland gjerne bemerker, er Bjørnson og Hamsunds samlede verker.
G. Øklands bokhandel
Florø–Førde-vegen Departementet har greidd ut ein kompensasjonsplan, og med omsyn til veg mellom Florø og Førde kan det vera to linor å velja millom, nemleg Naustdal Eikefjord yver Ramsdalsfjellet, og den sokalla Vevringlina. Dette må granskast nærare. ❖
Og eit skikkeleg juledikt til slutt passar vel? Det vart skrive under krigen, til ein nevø som kom til verda i 1942.
Bedehuset. Lysbilleder idag kl. 20 (8). Billeder fra Luther og Skrefsrud. Barn 10 øre, voksne 25 øre. ❖
Haldor på moen ved Voss, ca 20 år gammal.
Kjelde: Flora-Minne, Flora Historielag, årsskrift 2011.